جایگزینی گیاهان غیرچوبی با چوب جهت تولید کاغذ
دوشنبه 28 اردیبهشت ماه 1394

گاهی پسماندهای کشاورزی به ماده ای مزاحم و پرخرج برای تولیدکنندگان آنها می شوند که برای محیط زیست عواقب بدی خواهند داشت. متخصصان کشاورزی معتقدند بسیاری از پسماندها قابلیتهای متعددی دارند که نمی توان آنها را پسماند خواند، به طوریکه با سرمایه گذاری های مالی نه چندان کلان می توان از پسماندها برای حفاظت منابع طبیعی و همچنین سودآوری های اقتصادی استفاده کرد. باگاس (bagasse) به تفاله گیاه نیشکر (saccharum L.) گفته می شود که در واقع باقیمانده فیبری ساقه نیشکر پس از استحصال شکر آن است که به صورت قطعات ریز تراشه مانند و به رنگ زرد است. از این ماده می توان فرآورده هایی همچون نئوپان، MDF، خوراک دام و الکل تهیه کرد و با توجه به مزارع وسیع نیشکر در استان خوزستان و کمبود چوب در کشور، مناسب ترین جانشین برای چوب است.

ترکیب کلی باگاس، فیبر، رطوبت و مواد جامد محلول (عمدتاً قند) است. فیبر باگاس ترکیب غیرمحلول در آب دارد که بیشتر از سلولز، پنتوزان و لیگینین تشکیل شده است. سلولز یک پلی ساکارید است که قسمت اصلی بافت گیاهان را تشکیل می دهد. این ماده کمتر در طبیعت به صورت خالص است و اغلب با موادی مانند لیگنین، پنتوزان، صمغها و چسبها، تانن ها، چربیها و مواد رنگی ترکیب می شود. سلولز خالص در بافت گیاهان وجود دارد و از زنجیره های بلند پلیمرهای گلوکز تشکیل شده است. تنوع پلیمرهای سلولز تنوع ترکیبهای مختلف را سبب می شود. باگاس مصارف فراوان دارد و می توان به موارد مختلف آن اشاره کرد. از جمله به عنوان سوخت تولید بخار، استفاده از باگاس فشرده به عنوان جایگزین هیزم، تولید برق، زغال، گاز متان، گاز خانگی، متانول و خمیرکاغذ و کاغذ یاد کرد. اما تولید کاغذ از باگاس بحثی است که امروزه بسیار مطرح می شود و کارشناسان در مقایسه با تولید کاغذ از چوب جنگل ها، این روش را بر می گزینند. هر تن خمیرکاغذ نیاز به 7 تن باگاس یا سه تن چوب جنگلی دارد. از طرفی پس از آسیاب نیشکر در هر ساعت 200 تن تفاله خشک شده (باگاس) باقی می ماند. مجتمع های تولید نیشکر سالانه یک میلیون و 200 هزار تن باگاس مازاد تولید می کنند که به علت نبود صنایع تبدیلی سوزانده می شوند. باگاس به میزان بسیار زیادی در ایران تولید می شود اما به دلیل نبود کارخانه های تبدیلی نابود می گردد. بر اساس آمارهای اعلام شده، در طول 40 سال گذشته بیش از 6 میلیون هکتار از عرصه های جنگلی کشور نابود شده است که در این میان بیشترین خسارت به جنگل های شمال کشور وارد آمده است و به گفته مقامات مسئول (معاون سازمان حفاظت محیط زیست و معاونت وزارت صنایع) به دلیل تهدیدات و ظرفیتهای موجود در این جنگلها نباید از آنان بهره وری صنعتی به عمل آورد. با توجه به تولید فراوان باگاس در کشت و صنعتهای نیشکر خوزستان، باگاس نه تنها بهترین جایگزین جنگلهای شمال کشور برای تولید کاغذ است، بلکه ناجی این جنگلها نیز است. باگاس از ویژگیهای شیمیایی و فیزیکی برتری در مقایسه با چوب پهن برگان برخوردار بوده و میزان سلولز آن معادل پهن برگان است. در حالیکه به عنوان یک مزیت، لیگنین باگاس کمتر از چوب پهن برگان است. هزینه تامین مواد اولیه کمتر است. جالب اینکه اگر باگاس به مصرف تولید کاغذ نرسد باید با هزینه زیاد آن را معدوم نمود، در غیر این صورت احتمال دارد دچار خودسوزی شود.

هزینه تولید یک تن کاغذ از باگاس 14 هزار تومان حدود یک هشتم هزینه تولید کاغذ از چوب معادل 120 هزارتومان است، برای تولید هرکیلو کاغذ حدود 7 تا 7.5 کیلو باگاس مورد نیاز است درحالیکه اگر بخواهیم مقایسه کنیم به ازای هرتن تولید کاغذ نیاز به قطع حدود 17 درخت است. در شرایط فعلی در زمینه تامین چوب از منابع جنگلی داخل کشور با محدودیت شدید مواجه هستیم در حالیکه باگاس مازاد در دسترس می باشد. استفاده از باگاس مازاد، به لحاظ عدم سوزاندن و ایجاد آلودگی و همچنین به جهت حفاظت از قطع درختان، از مزیت نسبی برخوردار است. در صنعت کاغذ سازی ماده اولیه تولید کاغذ چوب است اما با توجه به طولانی بودن زمان تجدید پذیری جنگلها شایسته است که منابع سلولزی جدیدی بعنوان جایگزین بخشی از چوب مورد استفاده در صنایع کاغذسازی مورد مطالعه و بهره برداری قرار گیرد، چرا که وسعت جنگل های کشور در نیم قرن گذشته حدود ۵۰ درصد کمتر شده است. معمول ترین الیاف غیرچوبی برای تولید خمیر و کاغذ، کاه و کلش است که ۴۷ درصد از کل خمیر و کاغذ تولید شده را به خود اختصاص داده است. بعد از آن باگاس با ۱۲درصد سهم در مرتبه دوم و بامبو با ۶ درصد کل تولید در مرحله سوم اهمیت در مقیاس جهانی قرار دارند. از سوی دیگر نبود کارخانه کاغذ با ظرفیت بالا برای استفاده از باگاس موجب شده که سالانه هزاران تن از این محصول پس از برداشت نیشکر توسط کارخانه های تولید شکر به آتش کشیده شود. با توجه به ماهیت باگاس و کاربری خاص آن و همچنین محدودیت تولید در استان خوزستان، فروش آن نیز از شرایط خاصی برخوردار است. استفاده اقتصادی از باگاس در پی سرمایه گذاری صنعتی در مجاورت کارخانه های شکر است و با توجه به حجم زیاد تولید در هر واحد تولید، خرده فروشی مشکلی از مجموعه را حل نمی کند لذا تمایل کارخانه ها به فروش کلی باگاس به یک سرمایه گذار یا شرکت هستند . از این رو به منظور استفاده از باگاس تولیدی کارخانه های شکر، کارخانه کاغذ پارس در مجاورت کشت و صنعت هفت تپه و همچنین کارخانه های تخته صنعتی ظریف خوزستان و دعبل خزاعی در مجاورت کارخانه های شکر کشت و صنعت امام خمینی(ره) و کشت و صنعت دعبل خزاعی احداث گردیدند. با توجه به مشخص بودن مصرف کنندگان عمده و انعقاد قراردادهای بلند مدت، روند رشد قیمتها بصورت توافقی و تقریباً ثابت و در حد نرخ رشد تورم در نظر گرفته شده است. با این حال در مجموعههای مختلف بر حسب زمان، میزان تقاضا و توافق طرفین، قیمت فروش تعیین می گردد. در مورد فروش باگاس بصورت خرده فروشی نیز روال مشخصی وجود ندارد. بعضاً تولیدکنندگان باگاس را بصورت مجانی و مشروط به بارگیری و حمل توسط متقاضی عرضه نموده اند.

 

تهیه و تنظیم: مهندس فاطمه سلطانی


تعداد دفعات مشاهده 1273